Тайёр маҳсулот ва товарлар бўйича барча бухгалтерия ёзувлари

Товарларни кирим қилишдан тортиб тайёр маҳсулотни юклашгача — савдо ва ишлаб чиқариш корхонаси учун барча бухгалтерия ёзувлари.

Тайёр маҳсулот ва товарлар блоки савдо корхонаси учун асосий ҳисоб майдонидир. Бу ерда энг кўп савол бериладиган учта нуқта бор: товарларни харид нархида ёки сотув нархида ҳисобга олиш, савдо устама нархи (2980-счёт) билан ишлаш ва чегирмаларни — сотув пайтида ёки ундан кейин берилганини — тўғри акс эттириш.

Қуйида товарлар ва тайёр маҳсулот бўйича барча ёзувлар — кирим, сотиш, комиссия савдоси, нархни пасайтириш, чегирмалар, шубҳали қарзлар захираси ва инвентаризация натижалари — 4-сон ва 21-сон БҲМС асосида келтирилган.

1. Асосий воситалар бўйича бухгалтерия ёзувлари
2. Номоддий активлар бўйича бухгалтерия ёзувлари
3. Товар-моддий қимматликлар (ТМҚ) бўйича бухгалтерия ёзувлари
4. Тайёр маҳсулот ва товарлар бўйича бухгалтерия ёзувлари
5. Пул маблағлари бўйича бухгалтерия ёзувлари

Бухгалтерия ҳисобида кейинчалик сотиш учун харид қилинган ҳар қандай ТМҚ товарлар деб эътироф этилган (21-сонли БҲМСнинг 143-банди). Товарни қабул қилингач ва миқдори текширилгандан сўнг товарни кирим қилиш мумкин.

Агар товарлар ҳисобини уларни сотиб олиш қиймати бўйича юритсангиз, уларни такомиллаштириш билан боғлиқ харажатларни улар юзага келган ҳисобот даврида сотиш бўйича харажатларга киритинг.

Товарларни такомиллаштиришни ҳисобда қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Дебет 2900 Кредит 6010

• чет ташкилот томонидан бажарилган такомиллаштириш бўйича харажатлар акс эттирилган;

Дебет 2900 Кредит 2310

• ўз кучлари билан бажарилган такомиллаштириш бўйича харажатлар акс эттирилган;

Дебет 9410 Кредит 6010

• товарларни харид қиймати бўйича ҳисобга олишда чет ташкилот томонидан бажарилган такомиллаштириш бўйича харажатлар акс эттирилган;

Дебет 9410 Кредит 2310

• товарларни харид қиймати бўйича ҳисобга олишда ўз кучлари билан бажарилган такомиллаштириш бўйича харажатлар акс эттирилган;

Дебет 4410 Кредит 6010

• чет ташкилот томонидан бажарилган такомиллаштириш бўйича хизматларга оид ҚҚС акс эттирилган;

Дебет 6410 Кредит 4410

• чет ташкилот томонидан бажарилган такомиллаштириш бўйича хизматларга оид ҚҚС ҳисобга олингани акс эттирилган.

Сотиш учун товарларни ҳисобга олишни гуруҳнинг 2900 “Товарлар” счётларида юритинг (21-сонли БҲМС 142-банди).

Шартномада 4310 “ТМҚ учун етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган аванслар” олдиндан тўлов назарда тутилган бўлиши мумкин.

Бундай қоидалар Ҳисобварақлар режаси йўриқномасида (4310, 6010 сҳисобварақлари) белгиланган.

Агар шартномада олдиндан тўлов назарда тутилган бўлса, тўланган авансни ташкилотнинг харажати сифатида тан олманг ва уни дебитор қарзининг бир қисми сифатида акс эттиринг.

Бу харажатларни тан олиш жорий ҳисоб-китоб счётидан пул ўтказишга боғлиқ эмаслиги билан изоҳланади. Харажатлар операциянинг санаси, суммаси, характерини аниқлаш ва унинг иштирокчиларини аниқлаш имконини берадиган ҳужжатлар билан тасдиқланиши керак (Солиқ кодексининг 46, 47-моддалари). Ҳисобварақ-фактуралар, юкхатлари ва товарларни ўтказишда сотувчи томонидан тузилган бошқа ҳужжатлар ана шундай ҳужжатлар бўлиб хизмат қилади.

Аванс счётига товарлар тушишини қуйидагича акс эттиринг:

Дебет 4310 Кредит 5110

• ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномалари бўйича товарлар учун аванс ўтказилган;

Дебет 2910 Кредит 6010

• ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномалари бўйича товарлар келиб тушди;

Дебет 6010 Кредит 4310

• етказиб берувчига ўтказилган аванс ҳисобга олинди;

Дебет 6010 Кредит 5110

• келиб тушган товарлар бўйича қарз ўтказилди.

Бу Ҳисобварақлар режаси йўриқномаси қоидаларида келтирилган (4310, 6010 ҳисобварақлари).

Харид нархи – таннархи бўйича ҳисобни 2900 “Товарлар” ҳисобварақларида ёхуд 1510 “Материалларни тайёрлаш ва харид қилиш” ва 1610 “Материаллар қийматида оғишлар” ҳисобварақларида юритиш мумкин. 1510, 1610 ҳисобварақларини қўллаган ҳолда товарлар ҳисобини материаллар ҳисобига ўхшаш тарзда юритинг.

Товарларнинг харид нархи бўйича тушиши — таннархини қуйидагича акс эттиринг:

Дебет 2910 Кредит 6010

• товарларнинг харид қиймати;

Дебет 2910 Кредит 6010

• транспорт харажатлари ва товарларни харид қилиш боғлиқ бошқа харажатлар;

ҚҚС тўловчиси учун:

Дебет 4410 Кредит 6010

• транспортда ташиш ва товарларни харид қилиш билан боғлиқ бошқа харажатлар бўйича харид қилинган товарлар, хизматларга оид тўланган ҚҚС;

Дебет 6410 Кредит 4410

• ҚҚС ҳисобга олинди;

Дебет 9430 Кредит 2910

• товарлар таннархига киритилмайдиган, сотиш бўйича харажатларга киритиладиган харажатлар.

Агар товарлар ҳисобини сотув нархлари бўйича юритсангиз, устама нарх суммасини алоҳида ҳисобланг. Устама нарх суммасини 2980 “Савдо устама нархи” ҳисобварағида акс эттиринг. Ушбу ҳисобварақ контрактив.

Товарларни кирим қилишда 2980 ҳисобварағи савдо устама нархи суммасига кредитланади, товарларни сотишда эса 2980 счети савдо устама нархи суммасига дебетланади (21-сонли БҲМС 152-банди).

Товарларнинг сотув нархи бўйича тушишини қуйидагича акс эттиринг:

Дебет 2910, 2920 Кредит 6010

• товар харид қиймати бўйича кирим қилинган;

Дебет 2910, 2920 Кредит 2980

• кирим қилинган товар учун савдо устама нархи.

Устав капиталига улуш сифатида товарлар келиб тушишини қуйидаги ёзув билан акс эттиринг:

Дебет 2900 Кредит 4610 “Таъсисчиларнинг устав капиталига улушлари бўйича қарзи”

• устав капиталига улуш сифатида товарлар олинди.

Бухгалтерия ҳисобида товарларнинг бепул тушишини қуйидаги ёзув билан акс эттиринг:

Дебет 2900 Кредит 8530

• бепул тушган товарлар ҳисобга олинган.

Бундай тартиб 21-сонли БҲМснинг 154-бандида келтирилган.

Бепул олинган мулк қийматини захира капиталига киритинг. Бу ташкилотнинг мулкини шакллантириш манбаи ҳисобланади (“Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги Қонуннинг 19-моддаси).

Бепул олинган товарлар корхонанинг ўз капиталини оширади. Бироқ бундай товарларни кейинчалик сотиш пайтида 8530 “Бепул олинган мулк” ҳисобварағидан маблағларни ҳисобдан чиқарманг.

8530 ҳисобварағидаги маблағларни фақат корхона тугатилгандан кейин ҳисобдан чиқариш мумкин. Бундай ҳолда 8530 ҳисобварағи бўйича сальдони иштирокчилар ўртасида ташкилотнинг устав капиталидаги улушига мутаносиб равишда тақсимлаш керак.

Агар ташкилот товарларни нақд ҳисоб-китобда сотган бўлса, ҳисобда қуйидаги ёзувни киритинг:

Дебет 5010 Кредит 9020

• нақд ҳисоб-китобда сотилган товар учун фойда акс эттирилган.

Товарларни нақд ҳисоб-китобда сотадиган ташкилотлар ҳам КНМ, ҳам тўлов терминалидан фойдаланиши шарт. Келиб тушаётган фойданинг алоҳида ҳисобини таъминлаш, терминал орқали тўловларни ҳисобга олиш учун счётларнинг ишчи режасига 5711 “Йўлдаги пул маблағлар (ўтказмалар)” субсчётини киритинг. Ушбу ҳисобварақ транзит ҳисобланади ва пул маблағлари ҳаракатини доимий равишда кузатиб бориш имконини беради.

Агар харидор товарни банк картаси билан тўлаётган бўлса, у ҳолда операцияни амалга ошириш ва ташкилотнинг ҳисоб-китоб ҳисобварағига маблағлар тушиши, қоида тариқасида, турли кунларда юз беради. Бухгалтерия ҳисобида қуйидаги ёзувларни киритинг:

Дебет 5711 Кредит 9020

• сотилган товар учун фойда акс эттирилган;

Дебет 5110 Кредит 5711

• товар учун тўланган ҳақ банкдан кўчирма асосида ҳисоб-китоб ҳисобварағига келди.

Агар ташкилот товарларни нақд пулсиз ҳисоб-китоб учун сотган бўлса, қуйидаги ёзувни киритинг:

Дебет 4010 Кредит 9020

• нақд пулсиз ҳисоб-китоб бўйича сотилган товар учун фойда акс эттирилган.

Агар ташкилот бўлажак етказиб бериш ҳисобига олдиндан тўловни олган бўлса, ҳисобда қуйидаги ёзувларни киритинг:

Дебет 5110 Кредит 6310

• товарнинг бўлажак етказиб берилиши ҳисобига харидордан олдиндан тўлов олинган;

Дебет 4010 Кредит 9020

• сотилган товар учун фойда акс эттирилган.

Агар ташкилот ҚҚСни тўласа, фойдани тан олиш билан бир вақтда ушбу солиқни ҳисоблаб чиқинг. Операцияни қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Дебет 4010 Кредит 6410

• сотишдан тушган фойдадан ҚҚС ҳисобланган;

Дебет 6310 Кредит 4010

• олдиндан тўлов ҳисобга олинган.

Бундай тартиб 21-сонли БҲМСнинг 272-бандида назарда тутилган.

Товар таннархини ҳисобдан чиқариш учун бухгалтерия ҳисобида қуйидаги ёзувларни киритинг:

Дебет 9120 “Сотилган товарлар таннархи” Кредит 2920

• сотилган товарлар таннархи ҳисобдан чиқарилди.

Сотиш учун харажатларни 9410 “Сотиш бўйича харажатлар” ҳисобварағида юритинг (ВМҚ-54-сонли қарор 2.1-банди, 21-сонли БҲМС).

9410 счетида қуйидагилар учун харажатларни акс эттиринг:

• товарни етказиб бериш учун;

• меҳнатга ҳақ тўлаш учун;

• савдо эҳтиёжлари учун бинолар ижараси ва таъминоти учун;

• товарларни сақлаш учун;

• реклама учун;

• бошқа шунга ўхшаш харажатлар учун.

9410 счётида тўпланган суммаларни ой охирида 9910 “Якуний молиявий натижа” счётига ҳисобдан чиқаринг. Бундай қоидалар Ҳисобварақлар режасига йўриқномада белгиланган.

Товарларни саралаш, қадоқлаш, ўраш ва бошқа қўшимча қайта ишлаш харажатларини ТМҚ таннархига киритинг. Хизматлар корхонанинг штатдаги ходимлари ёки ташқи пудратчилар томонидан тақдим этилишидан қатъи назар, буни бажаринг.

Бу 4-сонли БҲМС 21-бандида келтирилган.

Бундан ташқари, агар ишни чет ташкилот бажарган бўлса, товарларни ташиш, юклаш, тушириш нархини харажатларга киритинг. Операцияни қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Дебет 2900 Кредит 6010 “Етказиб берувчилар ва пудратчиларга ҳақ тўлаш учун счётлар”, 2310 “Қўшимча ишлаб чиқариш”

• товарларни қайта ишлаш бўйича харажатлар акс эттирилган.

Агар товарлар ҳисобини уларни харид қилиш қиймати бўйича юритсангиз, уларни қайта ишлаш билан боғлиқ харажатларни сотиш бўйича харажатларга киритинг:

Дебет 9410 Кредит 6010, 2310

• товарларни қайта ишлаш бўйича харажатлар акс эттирилади.

Агар товарларни сотувчи ташкилот ҚҚС тўловчиси бўлса, у қайта ишлаш билан боғлиқ хизматлар бўйича ҚҚСни ҳисобдан чиқариши мумкин.

ҚҚСни ҳисобга олишни қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Дебет 4410 Кредит 6010Дебет 6410 Кредит 4410.

Агар ташкилот чакана нархларда товарлар ҳисобини юритса, таннархни ҳисобдан чиқаришда 2980 “Савдо устама нархи” ҳисобварағидан фойдаланинг. Товарларни сотиб олаётганда ушбу счетда савдо устама нархи қиймати акс эттирилган (21-сонли БҲМСнинг 152-моддаси).

2980 счётида фойдаланган ҳолда бухгалтерия ҳисобида товарлар сотилишини акс эттириш учун:

• чакана нархларда сотилган товарлар қийматини ҳисобдан чиқаринг;

• савдо устама нархи ҳисобдан чиқарилишини акс эттиринг.

Бундай тартиб Ҳисобварақлар режасига йўриқномада назарда тутилган (4-сонли БҲМС, 21-сонли БҲМС).

Бундай ҳолда таннархни аниқлаш учун қуйидаги формуладан фойдаланинг:

Бухгалтерия ҳисобида қуйидаги ёзувларни киритинг:

Дебет 9120 Кредит 2920

• сотилган товар таннархи ҳисобдан чиқарилди;

Дебет 5010, 5711, 4010 Кредит 9020

• товар сотилишидан даромад акс эттирилган;

Дебет 2980 Кредит 9120

• сотилган товар бўйича савдо устама нархи ҳисобдан чиқарилди.

Товар ўзининг истеъмол сифатини йўқотиши мумкин. Шунда раҳбар товар нархини пасайтиришга қарор қилади, яъни унинг қийматини пасайтиради. Бундай ҳолда савдо устама нархини миқдорини тузатиш ёзуви билан ҳисобдан чиқаринг:

Дебет 2900 Кредит 2980

• тузатилган савдо устама нархи акс эттирилган. Агар пасайтирилган нарх суммаси савдо устама нархи миқдоридан ошиб кетган бўлса, фарқни 9430 “Бошқа операцион харажатлар” счётидаги бошқа операцион харажатлар сифатида акс эттиринг.

Агар ташкилот товарларни харид нархлари бўйича ҳисобини юритса, бухгалтерия ҳисобида товарларнинг таннархини ҳисобдан чиқариш учун қуйидаги ёзувни киритинг:

Дебет 9120 Кредит 2920

• харид нархларида сотилган товар қиймати ҳисобдан чиқарилди.

Бухгалтерия ҳисоби мақсадлари учун чегирмани ҳисобга олган ҳолда сотишни сотувчи одатда маълум қилган нархдан пастроқ бўлган томонлар тарафидан келишилган нарх бўйича сотиш деб ҳисоблаш мумкин. Ҳисобда бундай чегирмани акс эттиришнинг ҳожати йўқ. Сотишни шунчаки стандарт ёзувлар билан акс эттириш керак.

Сотилганлик фактини қуйидаги ёзув билан қайд этинг:

Дебет 5010, 5711, 4010 Кредит 9020

• чегирмани ҳисобга олган ҳолда сотишдан тушган фойда акс эттирилган.

Агар сиз ҚҚС тўласангиз ва товарлар ҚҚСга тортилса, сотиш билан бир вақтда унинг ҳисобланишини қуйидагича акс эттиринг:

Дебет 5010, 5711, 4010 Кредит 6410

• чегирмани ҳисобга олган ҳолда сотишнинг амалдаги суммаси билан бирга ҚҚС ҳисобланган.

Банкда ҳисобвараққа тўлов тушганда қуйидаги ёзувни тузинг:

Дебет 5110 Кредит 4010, 5710, 5711

• чегирмани ҳисобга олган ҳолда харидордан тўлов олинди.

Сотилгандан сўнг, масалан, харидор маълум тўлов шартларини бажарганидан кейин чегирма берилса, дастлаб товарни одатдаги нархда сотинг. Харидор чегирмага ҳуқуқни қўлга киритган даврда чегирмани тақдим этинг. Бундай вазиятда чегирмасиз сотишнинг тўлиқ қиймати учун ҳисобварақ-фактурани ёзинг.

Харидор унга чегирма ҳуқуқини берувчи шартларни бажарса, қўшимча ҳисобварақ-фактурани расмийлаштиринг ва илгари берилган ҳисобварақ-фактура бўйича имтиёз, чегирма миқдорида тузатиш киритилади (14.08.2020 йилдаги ВМҚ-489-сонли қарор иловасининг 57-банди). СҚ 47-моддаси 4-қисмига ва Ҳисобварақ-фактураларнинг шакллари ҳамда уларни тўлдириш, тақдим этиш ва қабул қилиш тартиби тўғрисидаги низомнинг 5-бобига мувофиқ қўшимча ҳисобварақ-фактура расмийлаштиринг. Товарни чегирма билан сотишни акс эттириш учун бухгалтерия ҳисобида қуйидаги ёзувларни киритинг:

Дебет 5010, 5711, 4010 Кредит 9020

• товарни сотишдан тушган даромад олинди;

Дебет 9120 Кредит 2920

• сотилган товар таннархи ҳисобдан чиқарилди;

Дебет 9050 “Харидорлар ва буюртмачиларга тақдим этилган чегирмалар” Кредит 5010, 5711, 4010

• сотув нархидан чегирма тақдим этилган.

Бундай ҳолда, пул чегирмаси жорий сотиш нархининг пасайиши ва демакки, товарларни сотишдан тушган ялпи фойда камайишидир.

Дебет 9020 Кредит 9050

• ялпи даромад камайиши, ҳисобот даври охирида 9050 счети ёпилиши.

Мулк ҳуқуқи ўтиши пайти ҳақидаги шартнома шартларига ва ҳисоб-китоблар схемасига қараб бухгалтерия ҳисобидаги операцияларни акс эттириш ҳар хил бўлади.

Юк ортиш санасида:

Дебет 4010 Кредит 9020

• товар сотилишидан фойда акс эттирилган;

Дебет 9120 Кредит 2910

• товар таннархи ҳисобдан чиқарилган.

Агар товарларни сотувчи ташкилот фойдани тан олиш билан бир вақтда ҚҚСни тўласа, ушбу солиқни ҳисоблаб чиқинг:

Дебет 4010 Кредит 6410

• товарларни сотишдан ҚҚС ҳисобланди.

Тўлов санасига:

Дебет 5110 Кредит 4010

• харидор томонидан товарга ҳақ тўлаш акс эттирилган.

Бундай тартиб Ҳисобварақлар режасига йўриқномада келтирилган (4000, 6400, 9000 счетлари).

Шартномада харидор томонидан товарни олдиндан тўлаш назарда тутилиши мумкин. Олинган аванс суммалари – олдиндан тўловларни 6310 “Харидорлар ва буюртмачилардан олинган аванслар” ҳисобварағида ҳисобга олинг. Бундай қоидалар Ҳисобварақлар режасига йўриқномада (6310, 4010 ҳисобварақлар) белгиланган.

СК 47-моддасида белгиланган ҳисобварақ-фактура ва унинг ўрнини босувчи ҳужжатлар жўнатиш фактини тасдиқловчи ҳужжатлар ҳисобланади.

Бухгалтерия ҳисобида қуйидаги ёзувларни киритинг:

Ҳақ тўланган санада:

Дебет 5110 Кредит 6310

• олдиндан тўлов келиб тушди.

Юк ортиш санасида:

Дебет 4010 Кредит 9020

• товарни сотишдан тушган фойда акс эттирилган.

Агар товарларни сотувчи ташкилот фойдани тан олиш билан бир вақтда ҚҚСни тўласа, ушбу солиқни ҳисоблаб чиқинг:

Дебет 4010 Кредит 6410

• товарларни сотишдан ҚҚС ҳисобланди;

Дебет 9120 Кредит 2910

• товар таннархи ҳисобдан чиқарилди;

Дебет 6310 Кредит 4010

• олинган олдиндан тўлов ҳисобга олинди.

Товарларни сотиш бўйича харажатлар ҳисобини 9410 “Сотиш бўйича харажатлар” счетида юритинг (21-сонли БҲМСн). 9410 счетида қуйидаги харажатларни акс эттириш мумкин:

• маҳсулотларни, ишларни, хизматларни сотишни ташкил этиш харажатлари;

• сотиш жойларида маҳсулотларни сақлаш учун хоналарни сақлаш харажатлари;

• реклама харажатлари, реклама маҳсулотларини ишлаб чиқиш ва нашр этиш, ёритилган ва бошқа ташқи реклама учун, стендлар тайёрлаш, витриналар, савдо кўргазмалари, намунавий хоналарни безаш учун харажатлар;

• савдо эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган бинолар, иншоотлар ва хоналар ижараси, сақлаш ва таъмирлаш харажатлари;

• вазифалари маркетингни ўз ичига олган тегишли хизматларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш харажатлари: сотиш бозорларини, ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини ва товар, ишларни, хизматларни харидорларга тўғридан-тўғри сотишни ўрганиш (савдо ва сотиш бўлимлари ва бошқалар);

• товарлар, ишлар ва хизматларни сотиш билан боғлиқ ходимларга тааллуқли ижтимоий суғурта ажратмалари;

• маҳсулотларни юклаш ва харидорларга ташиш харажатлари;

• маҳсулотни сотиш бўйича бошқа харажатлар.

Сотиш бўйича асосий харажатларнинг батафсил таркиби Харажатлар таркиби тўғрисидаги низомнинг 2.1-бўлимида келтирилган.

Ҳар ойнинг охирида 9410 счётда тўпланган суммаларни 9910 “Якуний молиявий натижа” счётига ҳисобдан чиқаринг ва қуйидаги ёзувни киритинг:

Дебет 9910 Кредит 9410

• сотиш бўйича харажатларнинг молиявий натижасига ҳисобдан чиқариш.

Бундай қоидалар 21-сонли БҲМнинг 408-бандида белгиланган.

Агар комиссия шартномаси бўйича товарлар воситачининг ҳисоб-китобларда иштирокисиз сотиладиган бўлса, у ҳолда харидор сотишдан тушган пулни ҳисоб-китоб счетига ёки комитентнинг кассасига ўтказади. Бунда комитент воситачига тўланиши лозим бўлган ҳақни ўтказади.

Комитент ҳисоб-китобларнинг бундай вариантини қуйидаги ёзувлар билан акс эттиради:

Дебет 2960 “Комиссияга ўтказилган товарлар” Кредит 2910

• товарлар воситачига берилган;

Дебет 4010 Кредит 9020

• ҳисобот воситачидан олингандан кейин сотишдан тушган даромад тан олинди;

Дебет 4010 Кредит 6400 “Бюджетга тўловлар бўйича қарз — ҚҚС”

• солиқ тўловчиларда сотилган товарлар бўйича ҚҚС ҳисобланди;

Дебет 9120 Кредит 2960

• сотилган товарлар таннархи ҳисобдан чиқарилди;

Дебет 9410 Кредит 6990

• воситачига мукофот ҳисобланди;

Дебет 4400 “Бюджетга солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича аванс тўловлари — ҚҚС” Кредит 6990

• солиқ тўловчиларда воситачилик ҳақи бўйича ҚҚС ҳисобланди.

Дебет 6990 Кредит 5110

• воситачига воситачилик ҳақи ўтказилди;

Дебет 5110 Кредит 4010

• товарлар харидоридан пул тушди.

Агар товар воситачининг ҳисоб-китобларда тўлиқ иштирокида сотиладиган бўлса, харидор сотишдан тушган пулни ҳисоб-китоб счетига ёки воситачининг кассасига ўтказади. Бироқ бу маблағлар комитентнинг мулки бўлиб, воситачи уларни комиссия шартномасида белгиланган муддатларда комитентга ўтказиши шарт. Бунда воситачининг ўзи товар харидоридан тушган маблағлардан воситачилик ҳақи суммасини ушлаб туради.

Комитент ҳисоб-китобларнинг бундай вариантини қуйидаги ёзувлар билан акс эттиради:

Дебет 2960 Кредит 2910

• товар сотиш учун воситачига ўтказилди;

Дебет 4010 Кредит 9020

• воситачи ҳисоботи олингандан кейин сотишдан тушган даромад тан олинди;

Дебет 4010 Кредит 6400 “Бюджетга тўловлар бўйича қарз — ҚҚС”

• солиқ тўловчиларда сотилган товарлар бўйича ҚҚС ҳисобланди;

Дебет 9120 Кредит 2960

• сотилган товарлар таннархи ҳисобдан чиқарилди;

Дебет 9410 Кредит 6990

• воситачига ҳақ ҳисобланди;

Дебет 4400 “Бюджетга солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича аванс тўловлари — ҚҚС” Кредит 4010

• солиқ тўловчида воситачилик ҳақи бўйича ҚҚС ҳисобланди;

Дебет 6990 Кредит 4010

• воситачилик ҳақи суммаси ҳисобланди;

Дебет 5110 Кредит 4010

• воситачилик ҳақи айириб ташланиб, воситачидан пул тушди;

Агар воситачи ҳисоб-китобларда қисман иштирок этса, у ҳолда харидор воситачилик ҳақи суммасини воситачига ўтказади, комитентга эса воситачилик ҳақи айириб ташланган ҳолда унинг тушумини ўтказади.

Бухгалтерия ҳисобида ушбу операциялар акс этиши ҳисоб-китоблар тартибига боғлиқ:

• воситачининг иштирокисиз;

• воситачининг иштирокида.

1. Агар комиссия шартномаси бўйича товарлар воситачининг ҳисоб-китобларда иштирокисиз сотиладиган бўлса, у ҳолда харидор сотишдан тушган пулни ҳисоб-китоб счетига ёки комитентнинг кассасига ўтказади. Бундай ҳолда комитент ҳақни воситачига ўтказади.

Воситачи ҳисоб-китобларнинг бундай вариантини қуйидаги ёзувлар билан акс эттиради:

Дебет 004 Кредит

• комиссияга товарлар келиб тушди;

Дебет 4010 Кредит 9030

• воситачилик ҳақи, даромад суммаси акс эттирилди;

Дебет 4010 Кредит 6400 “ҚҚС бўйича бюджетга тўловлар бўйича қарз”

• ҚҚС тўловчиларда воситачилик ҳақи суммасига ҚҚС ўтказилди;

Дебет Кредит 004

• комиссияга қабул қилинган сотилган товар ҳисоблаб чиқилди.

2. Агар товарлар ҳисоб-китобларда воситачининг тўлиқ иштирокида сотиладиган бўлса, у ҳолда харидор сотишдан тушган пулни ҳисоб-китоб ҳисобварағига ёки воситачининг кассасига ўтказади. Бироқ ушбу маблағлар комитентнинг мулки бўлади ва воситачи уларни комиссия шартномасида белгиланган муддатларда комитентга ўтказиши шарт. Бунда воситачининг ўзи воситачилик ҳақи суммасини ушлаб туради.

Воситачи ҳисоб-китобларнинг бундай вариантини қуйидаги ёзувлар билан акс эттиради:

Дебет 004 Кредит

• комиссияга товарлар келиб тушди;

Дебет 4010 Кредит 6990

• сотилган товарлар учун харидорнинг қарзи ва комитент олдидан қарз акс эттирилди;

Дебет 5110,5010 Кредит 4010

• харидордан пул келиб тушди;

Дебет 4010 Кредит 9030

• воситачилик ҳақи суммаси, даромад акс эттирилди;

Дебет 4010 Кредит 6400 “ҚҚС бўйича бюджетга тўловлар бўйича қарз”

• ҚҚС тўловчиларида воситачилик ҳақи суммаси учун ҚҚС ҳисобланди;

Дебет 6990 Кредит 4010

• харидорлардан тушган маблағлардан воситачилик ҳақи ушлаб қолинди;

Дебет 6990 Кредит 5110

• харидорлардан тушган пуллар комитентга ўтказилди, бундан воситачилик ҳақи мустасно;

Дебет Кредит 004

• комиссияга қабул қилинган товарлар ҳисобдан чиқарилди.

Агар шартнома шартларида воситачининг ҳисоб-китобларда қисман иштирок этиши назарда тутилган бўлса, у ҳолда харидор воситачига воситачилик ҳақи суммасини, комитентга эса воситачилик ҳақини айириб ташлаган ҳолда ўз тушумини ўтказади.

Ҳисобни қулай юритиш учун комитент билан ҳисоб-китобларни акс эттириш учун ишчи ҳисобварақлар режасига алоҳида ҳисобварақни киритинг, масалан, 4010 “Буюртмачи-комитентлардан олиш учун счетлар”.

Товарлар нархи пасайиши суммасини у юзага келган ҳисобот даврида бошқа харажатларга киритинг ва 9430 “Бошқа операцион харажатлар” ҳисобварағида акс эттиринг.

Қонун ҳужжатларида товарларни ҳисобга олишнинг иккита варианти кўзда тутилган: харид нархларида ёки сотув нархларида (4-сонли БҲМС 30-банди).

Савдо ташкилотларига товарларни сотув нархлари бўйича савдо устама ҳақларини алоҳида ҳисобга олган ҳолда ҳисобга олиш рухсат берилган (4-сонли БҲМС 30-банди 2-хатбошиси).

Сотув нархларида товарларни ҳисобга олишда савдо устама нархи доирасида нарх пасайишини тузатиш ёзуви билан акс эттиринг:

Дебет 2910, 2920 Кредит 2980

• савдо устама нархи доирасида нарх пасайиши суммаси “қизил” билан акс эттирилган.

Захиралар ҳаддан ташқари тўпланганда ва улар секин айланганда товарлар нархини соф сотиш қийматигача – жорий бозор қийматигача туширинг. Буни молиявий ҳисоботларда товарлар қийматини уларни сотишдан кутилаётган суммадан юқори акс эттирмаслик учун бажаринг.

Устама нарх суммасидан ошадиган товарлар пасайиши нархи суммасини нархи пасайиши юз берган ҳисобот даврида бошқа харажатларга киритинг.

Сотиш учун тайёрланган, шунингдек, корхонанинг ўз эҳтиёжлари учун мўлжалланган тайёр маҳсулотлар 2810 “Омбордаги тайёр маҳсулотлар” счётида уларни тайёрлаш харажатлари ҳисоби счетларига боғлиқ ҳолда амалдаги ишлаб чиқариш таннархи бўйича ҳисобга олинг:

Дебет 2810 Кредит 2010, 2310, 2710 ва ҳкз

Харидорларга, буюртмачиларга жўнатилган, ҳисоб-китоб ҳужжатлари ушбу харидорларга, буюртмачиларга тақдим этилган тайёр маҳсулотларни қуйидаги ёзувлар билан сотиш тартибида ҳисобдан чиқаринг:

Дебет 9110 “Сотилган тайёр маҳсулот таннархи” Кредит 2810.

Бу 21-БҲМСнинг 138-бандида белгиланган.

Кўргазмалар, ярмаркалар, реклама ва томошалар учун мўлжалланган тайёр маҳсулотларни 2820 “Кўргазмадаги тайёр маҳсулотлар” ҳисобварағида амалдаги таннарх бўйича ҳисобга олинг. Кўргазма ва ярмаркаларга ўтказилган маҳсулотларни қуйидаги ёзув билан акс эттиринг:

Дебет 2820 Кредит 2810.

Бундай маҳсулотларни сотишда 2810 счётидан сотишдаги ёзувларга ўхшаш ёзувларни киритинг (21-БҲМСнинг 139-банди).

Комиссия шартномалари ва консигнация бўйича юкланган тайёр маҳсулотни 2830 “Комиссияга ўтказилган тайёр маҳсулот” қуйидаги ёзув билан акс эттиринг:

Дебет 2830 Кредит 2810.

Бундай маҳсулотни сотишда 2810 “Омбордаги тайёр маҳсулот” счети бўйича бўлганидек бухгалтерия ёзувларини келтиринг (21-БҲМСнинг 1140-банди).

Харидор сотилган маҳсулотлар учун тўлайдиган суммаларни қуйидаги ёзув билан акс эттиринг:

Дебет 4010 “Харидорлар ва буюртмачилардан олиш учун ҳисоблар” Кредит 9010 “Тайёр маҳсулотни сотишдан тушган даромадлар”.

Ҳисобот даври охирида 9010 ва 9110 счетларини 9910 “Охирги молиявий натижа” счетида ёпинг.

Бухгалтерия ҳисобида тайёр маҳсулотни юклаш бўйича ёзувларни 21-БҲМСнинг 141-бандига мувофиқ келтиринг.

Белгиланган муддатда тўланмаган дебиторлик қарзлари суммалари ва уларни узиш кафолати йўқ, корхона захиралаши мумкин. Бунинг учун дебиторлик қарзини инвентаризация қилиш натижалари асосида шубҳали қарзлар бўйича захира тузинг. Захира яратишни корхонанинг ҳисоб сиёсатида назарда тутинг.

Ҳар бир шубҳали қарз бўйича захира миқдорини алоҳида белгиланг. Қарзни қисман ёки тўлиқ узиш эҳтимолини баҳолашни ҳисобга олган ҳолда, қарздорнинг тўлов қобилиятига қараб захира яратиладиган муддатларни белгиланг. Шубҳали қарзлар бўйича захирага ажратмаларни корхонанинг бошқа операцион харажатлари таркибига киритинг ва уларни 9430 “Бошқа операцион харажатлар” счётига киритинг (Харажатлар таркиби тўғрисидаги низом 2.3.15.6-банди).

Шубҳали қарзлар бўйича захиранинг ҳолати ва ҳаракатланиши тўғрисидаги ахборотни 4910 “Шубҳали қарзлар бўйича захира” счётида акс эттиринг

Шубҳали қарзлар бўйича захирани яратиш ва ундан фойдаланиш тартиби 21-БҲМСнинг 217-221-бандида белгиланган.

Бухгалтерия ҳисобида шубҳали қарзлар бўйича захира яратишда ҳеч нарсани ўтказиб юбормаслик учун қуйидаги босқичма-босқич схемадан фойдаланинг:

1. Қарздорнинг тўлов қобилиятини аниқланг 2. Ҳисоб сиёсатида дебиторларнинг тўловга лаёқатсизлиги мезонларини мустаҳкамланг 3. Захира шакллантиринг 4. Бухгалтерия ҳисоблари счетларида акс эттиринг 5. Ишончсиз қарзни ҳисобдан чиқаринг.

Бухгалтерия ҳисобида шубҳали қарзлар бўйича захира ҳисобига дебиторлик қарзини ҳисобдан чиқаришни қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Дебет 9430 Кредит 4910 — захира шакллантирилди

Дебет 4910 Кредит 4010 — шубҳали қарзлар бўйича захира ҳисобидан дебитор қарзи ҳисобдан чиқарилди.

Ишончсиз қарзни ҳисобдан чиқариш қарзни бекор қилишни англатмайди. Шунинг учун ҳисобдан чиқарилган вақтдан бошлаб беш йил ичида уни 007 “Тўловга қодир бўлмаган дебиторларнинг зарарга ҳисобдан чиқарилган қарзи” счётидаги балансда акс эттиринг (21-БҲМСнинг 444-моддаси):

Дебет 007 — ҳисобдан чиқарилган дебиторлик қарзи балансда акс эттирилган.

Ушбу даврда, агар қарздорнинг мулкий ҳолати ўзгарса, қарзни ундириш имкониятини кузатиб боринг.

Ҳисобда шубҳали қарзлар бўйича захира яратмасдан, дебиторлик қарзини ҳисобдан чиқаришни қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Дебет 9430 Кредит 4010 —

муддати ўтиб кетганлиги муносабати билан дебиторлик қарзи ҳисобдан чиқарилди.

Ҳисобдан чиқарилган дебиторлик қарзини 007 “Тўловга қодир бўлмаган дебиторларнинг зарарга ҳисобдан чиқарилган қарзи” счетида беш йил давомида балансдан кейин ҳисобга олинг:

Дебет 007 — ҳисобдан чиқарилган дебиторлик қарзи балансда акс эттирилган.

Харидорлар ва буюртмачилар билан ҳисоб-китоблар бўйича дебиторлик қарзини 4010 “Харидорлар ва буюртмачилардан олиш учун ҳисоблар” счётида акс эттиринг.

Харидорлар ва буюртмачилар билан ҳисоб-китобларни ҳисобда 21-БҲМСга мувофиқ акс эттиринг.

Дебет 5110 Кредит 6310 — харидордан, буюртмачидан аванс олинган

Дебет 4010 Кредит 9010, 9020, 9030 — даромад тан олинган, яъни маҳсулот, товарлар ортилган, харидорларга, буюртмачиларга хизматлар кўрсатилган

Дебет 4010 Кредит 6410 — солиқ тўловчида сотишда ҚҚС ҳисобланган

Дебет 9110, 9120, 9130 Кредит 2810, 2910, 2000 — сотилган маҳсулотлар, товарлар, кўрсатилган хизматлар таннархи ҳисобдан чиқарилган

Дебет 6310 Кредит 4010 — харидордан, буюртмачидан аванс ҳисобга олинган

Дебет 5110 Кредит 4010 — харидордан, буюртмачидан пул тушган, яъни дебиторлик қарзи узилган.

Агар сотувдан кейин харидорларга чегирмаларни тақдим этган бўлсангиз, товарни одатдаги нархда сотинг. Ҳисобварақ-фактурани тўлиқ сотиш нархи учун чегирмасиз ёзинг. Чегирмани харидор унга ҳуқуқига эга бўлган даврда тақдим этинг. Масалан, харидор муайян тўлов шартларини бажарганидан кейин. Ўшанда қўшимча ҳисобварақ-фактурани расмийлаштиринг.

Бухгалтерия ҳисобида қуйидаги ёзувларни киритинг:

Дебет 9050 Кредит 4010 — чегирма акс эттирилган

Дебет 6410 Кредит 4010 — солиқ тўловчиларда сотишда, чегирмалар беришда ҳисобланган ҚҚС тузатилди

Дебет 9010, 9020, 9030 Кредит 9050 — ҳисобот даври охирида 9050 счети ёпилиши.

Мулкни ҳисобга қабул қилиш ва ёзувларни киритишдан олдин ушбу объект асосий воситалар ёки ТМҚга тегишлими-йўқми аниқлаш керак.

Ташкилот, агар қуйидаги шартлар бир вақтнинг ўзида бажарилган бўлса, активни асосий воситалар сифатида қабул қилади:

• хизмат муддати бир йилдан ортиқ бўлса;

• бирлик, комплект учун харид қилиш вақтида белгиланган БҲМ эллик бараваридан ортиқ қиймат.

Ички назорат, инвентаризация ёки ташқи аудит пайтида аниқланган асосий воситани ҳисобда қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Амортизацияни ҳисоблаш орқали асосий воситаларнинг қийматини узинг (5-сонли БҲМС 29-банди). 5-сонли БҲМСда инвентаризация пайтида ортиқча деб аниқланган асосий воситаларга нисбатан амортизацияни ҳисоблашнинг махсус қоидалари келтирилмаганлиги сабабли ушбу объектлар бўйича амортизацияни 5-сонли БҲМСнинг 6-параграфига мувофиқ умумий белгиланган тартибда ҳисобланг.

Амортизацияни ҳисоблашни асосий восита фойдаланишга топширилган ойдан кейинги ойнинг биринчи санасидан бошланг ва ушбу объектнинг амортизация қиймати тўлиқ қопланмагунча ёки балансдан ҳисобдан чиқарилгунгача ёзинг (5-сонли БҲМС 30-банди, 1334-сонли Низом 8-банди).

Асосий воситаларни ҳисобга олиш ва ишга тушириш учун қабул қилиш учун буйруқ тайёрланг. Бундай ҳолда асосий воситани қабул қилишнинг аниқ санасини тасдиқлаш мумкин.

Фойдали хизмат муддатини СК 306-моддаси қоидаларига мувофиқ ва асосий воситаларнинг таснифини ҳисобга олган ҳолда амортизация қилинадиган ушбу мулкни фойдаланишга топшириш санасида ўзингиз мустақил аниқланг.

Товар-моддий захиралар — фаолият юритиш жараёнида кейинчалик сотиш мақсадида сақлаб туриладиган ва ишлаб чиқариш жараёнида бўлган, шунингдек, маҳсулот ишлаб чиқариш, ишларни бажариш ёки хизматлар кўрсатиш жараёнида ёхуд маъмурий ва ижтимоий-маданий вазифаларни амалга ошириш учун фойдаланиладиган моддий активлар (4-сонли БҲМС 3-банди, 30.06.2020).

Қуйидаги мезонлардан бирига жавоб берадиган активлар инвентарь ва хўжалик буюмлари ҳисобланади:

• хизмат муддати бир йилдан ортиқ бўлмаган;

• харид қилиш вақтида бирлик, комплект учун хизмат муддатидан қатъи назар белгиланган БҲМ эллик бараваригача бўлган қиймат.

Бу 4-сонли БҲМС 5-бандида белгиланган.

Ички назорат, инвентаризация ёки ташқи аудит пайтида аниқланган ТМЗ ва инвентарни ҳисобда қуйидаги ёзувлар билан акс эттиринг:

Товарлар ҳисобидаги асосий танлов — харид нархи ёки сотув нархи — ҳисоб сиёсатида мустаҳкамланиши керак, чунки ундан таннархни ҳисобдан чиқариш тартиби ҳам, 2980-счёт билан ишлаш ҳам келиб чиқади. Чегирмалар эса сотув пайтида берилганда даромадни камайтиради, сотувдан кейин берилганда 9050-счёт орқали ўтади.

Keeping платформасида савдо операциялари, омбор қолдиқлари ва сотиш бўйича ҳисоботлар бир тизимда юритилади, ҳисобварақ-фактуралар эса электрон ҳужжат айланмаси орқали алмашилади.

Keeping платформасини 1 ой бепул синаб кўринг ва савдо ҳисобини автоматлаштиринг.