Tayyor mahsulot va tovarlar boʻyicha barcha buxgalteriya yozuvlari

Tovarlarni kirim qilishdan tortib tayyor mahsulotni yuklashgacha — savdo va ishlab chiqarish korxonasi uchun barcha buxgalteriya yozuvlari.

Tayyor mahsulot va tovarlar bloki savdo korxonasi uchun asosiy hisob maydonidir. Bu yerda eng koʻp savol beriladigan uchta nuqta bor: tovarlarni xarid narxida yoki sotuv narxida hisobga olish, savdo ustama narxi (2980-schyot) bilan ishlash va chegirmalarni — sotuv paytida yoki undan keyin berilganini — toʻgʻri aks ettirish.

Quyida tovarlar va tayyor mahsulot boʻyicha barcha yozuvlar — kirim, sotish, komissiya savdosi, narxni pasaytirish, chegirmalar, shubhali qarzlar zaxirasi va inventarizatsiya natijalari — 4-son va 21-son BHMS asosida keltirilgan.

1. Asosiy vositalar boʻyicha buxgalteriya yozuvlari
2. Nomoddiy aktivlar boʻyicha buxgalteriya yozuvlari
3. Tovar-moddiy qimmatliklar (TMQ) boʻyicha buxgalteriya yozuvlari
4. Tayyor mahsulot va tovarlar boʻyicha buxgalteriya yozuvlari
5. Pul mablagʻlari boʻyicha buxgalteriya yozuvlari

Buxgalteriya hisobida keyinchalik sotish uchun xarid qilingan har qanday TMQ tovarlar deb eʼtirof etilgan (21-sonli BHMSning 143-bandi). Tovarni qabul qilingach va miqdori tekshirilgandan soʻng tovarni kirim qilish mumkin.

Agar tovarlar hisobini ularni sotib olish qiymati boʻyicha yuritsangiz, ularni takomillashtirish bilan bogʻliq xarajatlarni ular yuzaga kelgan hisobot davrida sotish boʻyicha xarajatlarga kiriting.

Tovarlarni takomillashtirishni hisobda quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Debet 2900 Kredit 6010

• chet tashkilot tomonidan bajarilgan takomillashtirish boʻyicha xarajatlar aks ettirilgan;

Debet 2900 Kredit 2310

• oʻz kuchlari bilan bajarilgan takomillashtirish boʻyicha xarajatlar aks ettirilgan;

Debet 9410 Kredit 6010

• tovarlarni xarid qiymati boʻyicha hisobga olishda chet tashkilot tomonidan bajarilgan takomillashtirish boʻyicha xarajatlar aks ettirilgan;

Debet 9410 Kredit 2310

• tovarlarni xarid qiymati boʻyicha hisobga olishda oʻz kuchlari bilan bajarilgan takomillashtirish boʻyicha xarajatlar aks ettirilgan;

Debet 4410 Kredit 6010

• chet tashkilot tomonidan bajarilgan takomillashtirish boʻyicha xizmatlarga oid QQS aks ettirilgan;

Debet 6410 Kredit 4410

• chet tashkilot tomonidan bajarilgan takomillashtirish boʻyicha xizmatlarga oid QQS hisobga olingani aks ettirilgan.

Sotish uchun tovarlarni hisobga olishni guruhning 2900 “Tovarlar” schyotlarida yuriting (21-sonli BHMS 142-bandi).

Shartnomada 4310 “TMQ uchun yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan avanslar” oldindan toʻlov nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

Bunday qoidalar Hisobvaraqlar rejasi yoʻriqnomasida (4310, 6010 hisobvaraqlari) belgilangan.

Agar shartnomada oldindan toʻlov nazarda tutilgan boʻlsa, toʻlangan avansni tashkilotning xarajati sifatida tan olmang va uni debitor qarzining bir qismi sifatida aks ettiring.

Bu xarajatlarni tan olish joriy hisob-kitob schyotidan pul oʻtkazishga bogʻliq emasligi bilan izohlanadi. Xarajatlar operatsiyaning sanasi, summasi, xarakterini aniqlash va uning ishtirokchilarini aniqlash imkonini beradigan hujjatlar bilan tasdiqlanishi kerak (Soliq kodeksining 46, 47-moddalari). Hisobvaraq-fakturalar, yukxatlari va tovarlarni oʻtkazishda sotuvchi tomonidan tuzilgan boshqa hujjatlar ana shunday hujjatlar boʻlib xizmat qiladi.

Avans schyotiga tovarlar tushishini quyidagicha aks ettiring:

Debet 4310 Kredit 5110

• haq evaziga xizmat koʻrsatish shartnomalari boʻyicha tovarlar uchun avans oʻtkazilgan;

Debet 2910 Kredit 6010

• haq evaziga xizmat koʻrsatish shartnomalari boʻyicha tovarlar kelib tushdi;

Debet 6010 Kredit 4310

• yetkazib beruvchiga oʻtkazilgan avans hisobga olindi;

Debet 6010 Kredit 5110

• kelib tushgan tovarlar boʻyicha qarz oʻtkazildi.

Bu Hisobvaraqlar rejasi yoʻriqnomasi qoidalarida keltirilgan (4310, 6010 hisobvaraqlari).

Xarid narxi – tannarxi boʻyicha hisobni 2900 “Tovarlar” hisobvaraqlarida yoxud 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” va 1610 “Materiallar qiymatida ogʻishlar” hisobvaraqlarida yuritish mumkin. 1510, 1610 hisobvaraqlarini qoʻllagan holda tovarlar hisobini materiallar hisobiga oʻxshash tarzda yuriting.

Tovarlarning xarid narxi boʻyicha tushishi — tannarxini quyidagicha aks ettiring:

Debet 2910 Kredit 6010

• tovarlarning xarid qiymati;

Debet 2910 Kredit 6010

• transport xarajatlari va tovarlarni xarid qilish bogʻliq boshqa xarajatlar;

QQS toʻlovchisi uchun:

Debet 4410 Kredit 6010

• transportda tashish va tovarlarni xarid qilish bilan bogʻliq boshqa xarajatlar boʻyicha xarid qilingan tovarlar, xizmatlarga oid toʻlangan QQS;

Debet 6410 Kredit 4410

• QQS hisobga olindi;

Debet 9430 Kredit 2910

• tovarlar tannarxiga kiritilmaydigan, sotish boʻyicha xarajatlarga kiritiladigan xarajatlar.

Agar tovarlar hisobini sotuv narxlari boʻyicha yuritsangiz, ustama narx summasini alohida hisoblang. Ustama narx summasini 2980 “Savdo ustama narxi” hisobvaragʻida aks ettiring. Ushbu hisobvaraq kontraktiv.

Tovarlarni kirim qilishda 2980 hisobvaragʻi savdo ustama narxi summasiga kreditlanadi, tovarlarni sotishda esa 2980 schyoti savdo ustama narxi summasiga debetlanadi (21-sonli BHMS 152-bandi).

Tovarlarning sotuv narxi boʻyicha tushishini quyidagicha aks ettiring:

Debet 2910, 2920 Kredit 6010

• tovar xarid qiymati boʻyicha kirim qilingan;

Debet 2910, 2920 Kredit 2980

• kirim qilingan tovar uchun savdo ustama narxi.

Ustav kapitaliga ulush sifatida tovarlar kelib tushishini quyidagi yozuv bilan aks ettiring:

Debet 2900 Kredit 4610 “Taʼsischilarning ustav kapitaliga ulushlari boʻyicha qarzi”

• ustav kapitaliga ulush sifatida tovarlar olindi.

Buxgalteriya hisobida tovarlarning bepul tushishini quyidagi yozuv bilan aks ettiring:

Debet 2900 Kredit 8530

• bepul tushgan tovarlar hisobga olingan.

Bunday tartib 21-sonli BHMSning 154-bandida keltirilgan.

Bepul olingan mulk qiymatini zaxira kapitaliga kiriting. Bu tashkilotning mulkini shakllantirish manbai hisoblanadi (“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonunning 19-moddasi).

Bepul olingan tovarlar korxonaning oʻz kapitalini oshiradi. Biroq bunday tovarlarni keyinchalik sotish paytida 8530 “Bepul olingan mulk” hisobvaragʻidan mablagʻlarni hisobdan chiqarmang.

8530 hisobvaragʻidagi mablagʻlarni faqat korxona tugatilgandan keyin hisobdan chiqarish mumkin. Bunday holda 8530 hisobvaragʻi boʻyicha saldoni ishtirokchilar oʻrtasida tashkilotning ustav kapitalidagi ulushiga mutanosib ravishda taqsimlash kerak.

Agar tashkilot tovarlarni naqd hisob-kitobda sotgan boʻlsa, hisobda quyidagi yozuvni kiriting:

Debet 5010 Kredit 9020

• naqd hisob-kitobda sotilgan tovar uchun foyda aks ettirilgan.

Tovarlarni naqd hisob-kitobda sotadigan tashkilotlar ham KNM, ham toʻlov terminalidan foydalanishi shart. Kelib tushayotgan foydaning alohida hisobini taʼminlash, terminal orqali toʻlovlarni hisobga olish uchun schyotlarning ishchi rejasiga 5711 “Yoʻldagi pul mablagʻlar (oʻtkazmalar)” subschyotini kiriting. Ushbu hisobvaraq tranzit hisoblanadi va pul mablagʻlari harakatini doimiy ravishda kuzatib borish imkonini beradi.

Agar xaridor tovarni bank kartasi bilan toʻlayotgan boʻlsa, u holda operatsiyani amalga oshirish va tashkilotning hisob-kitob hisobvaragʻiga mablagʻlar tushishi, qoida tariqasida, turli kunlarda yuz beradi. Buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlarni kiriting:

Debet 5711 Kredit 9020

• sotilgan tovar uchun foyda aks ettirilgan;

Debet 5110 Kredit 5711

• tovar uchun toʻlangan haq bankdan koʻchirma asosida hisob-kitob hisobvaragʻiga keldi.

Agar tashkilot tovarlarni naqd pulsiz hisob-kitob uchun sotgan boʻlsa, quyidagi yozuvni kiriting:

Debet 4010 Kredit 9020

• naqd pulsiz hisob-kitob boʻyicha sotilgan tovar uchun foyda aks ettirilgan.

Agar tashkilot boʻlajak yetkazib berish hisobiga oldindan toʻlovni olgan boʻlsa, hisobda quyidagi yozuvlarni kiriting:

Debet 5110 Kredit 6310

• tovarning boʻlajak yetkazib berilishi hisobiga xaridordan oldindan toʻlov olingan;

Debet 4010 Kredit 9020

• sotilgan tovar uchun foyda aks ettirilgan.

Agar tashkilot QQSni toʻlasa, foydani tan olish bilan bir vaqtda ushbu soliqni hisoblab chiqing. Operatsiyani quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Debet 4010 Kredit 6410

• sotishdan tushgan foydadan QQS hisoblangan;

Debet 6310 Kredit 4010

• oldindan toʻlov hisobga olingan.

Bunday tartib 21-sonli BHMSning 272-bandida nazarda tutilgan.

Tovar tannarxini hisobdan chiqarish uchun buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlarni kiriting:

Debet 9120 “Sotilgan tovarlar tannarxi” Kredit 2920

• sotilgan tovarlar tannarxi hisobdan chiqarildi.

Sotish uchun xarajatlarni 9410 “Sotish boʻyicha xarajatlar” hisobvaragʻida yuriting (VMQ-54-sonli qaror 2.1-bandi, 21-sonli BHMS).

9410 schyotida quyidagilar uchun xarajatlarni aks ettiring:

• tovarni yetkazib berish uchun;

• mehnatga haq toʻlash uchun;

• savdo ehtiyojlari uchun binolar ijarasi va taʼminoti uchun;

• tovarlarni saqlash uchun;

• reklama uchun;

• boshqa shunga oʻxshash xarajatlar uchun.

9410 schyotida toʻplangan summalarni oy oxirida 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotiga hisobdan chiqaring. Bunday qoidalar Hisobvaraqlar rejasiga yoʻriqnomada belgilangan.

Tovarlarni saralash, qadoqlash, oʻrash va boshqa qoʻshimcha qayta ishlash xarajatlarini TMQ tannarxiga kiriting. Xizmatlar korxonaning shtatdagi xodimlari yoki tashqi pudratchilar tomonidan taqdim etilishidan qatʼi nazar, buni bajaring.

Bu 4-sonli BHMS 21-bandida keltirilgan.

Bundan tashqari, agar ishni chet tashkilot bajargan boʻlsa, tovarlarni tashish, yuklash, tushirish narxini xarajatlarga kiriting. Operatsiyani quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Debet 2900 Kredit 6010 “Yetkazib beruvchilar va pudratchilarga haq toʻlash uchun schyotlar”, 2310 “Qoʻshimcha ishlab chiqarish”

• tovarlarni qayta ishlash boʻyicha xarajatlar aks ettirilgan.

Agar tovarlar hisobini ularni xarid qilish qiymati boʻyicha yuritsangiz, ularni qayta ishlash bilan bogʻliq xarajatlarni sotish boʻyicha xarajatlarga kiriting:

Debet 9410 Kredit 6010, 2310

• tovarlarni qayta ishlash boʻyicha xarajatlar aks ettiriladi.

Agar tovarlarni sotuvchi tashkilot QQS toʻlovchisi boʻlsa, u qayta ishlash bilan bogʻliq xizmatlar boʻyicha QQSni hisobdan chiqarishi mumkin.

QQSni hisobga olishni quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Debet 4410 Kredit 6010Debet 6410 Kredit 4410.

Agar tashkilot chakana narxlarda tovarlar hisobini yuritsa, tannarxni hisobdan chiqarishda 2980 “Savdo ustama narxi” hisobvaragʻidan foydalaning. Tovarlarni sotib olayotganda ushbu schetda savdo ustama narxi qiymati aks ettirilgan (21-sonli BHMSning 152-moddasi).

2980 schyotida foydalangan holda buxgalteriya hisobida tovarlar sotilishini aks ettirish uchun:

• chakana narxlarda sotilgan tovarlar qiymatini hisobdan chiqaring;

• savdo ustama narxi hisobdan chiqarilishini aks ettiring.

Bunday tartib Hisobvaraqlar rejasiga yoʻriqnomada nazarda tutilgan (4-sonli BHMS, 21-sonli BHMS).

Bunday holda tannarxni aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaning:

Buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlarni kiriting:

Debet 9120 Kredit 2920

• sotilgan tovar tannarxi hisobdan chiqarildi;

Debet 5010, 5711, 4010 Kredit 9020

• tovar sotilishidan daromad aks ettirilgan;

Debet 2980 Kredit 9120

• sotilgan tovar boʻyicha savdo ustama narxi hisobdan chiqarildi.

Tovar oʻzining isteʼmol sifatini yoʻqotishi mumkin. Shunda rahbar tovar narxini pasaytirishga qaror qiladi, yaʼni uning qiymatini pasaytiradi. Bunday holda savdo ustama narxini miqdorini tuzatish yozuvi bilan hisobdan chiqaring:

Debet 2900 Kredit 2980

• tuzatilgan savdo ustama narxi aks ettirilgan. Agar pasaytirilgan narx summasi savdo ustama narxi miqdoridan oshib ketgan boʻlsa, farqni 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotidagi boshqa operatsion xarajatlar sifatida aks ettiring.

Agar tashkilot tovarlarni xarid narxlari boʻyicha hisobini yuritsa, buxgalteriya hisobida tovarlarning tannarxini hisobdan chiqarish uchun quyidagi yozuvni kiriting:

Debet 9120 Kredit 2920

• xarid narxlarida sotilgan tovar qiymati hisobdan chiqarildi.

Buxgalteriya hisobi maqsadlari uchun chegirmani hisobga olgan holda sotishni sotuvchi odatda maʼlum qilgan narxdan pastroq boʻlgan tomonlar tarafidan kelishilgan narx boʻyicha sotish deb hisoblash mumkin. Hisobda bunday chegirmani aks ettirishning hojati yoʻq. Sotishni shunchaki standart yozuvlar bilan aks ettirish kerak.

Sotilganlik faktini quyidagi yozuv bilan qayd eting:

Debet 5010, 5711, 4010 Kredit 9020

• chegirmani hisobga olgan holda sotishdan tushgan foyda aks ettirilgan.

Agar siz QQS toʻlasangiz va tovarlar QQSga tortilsa, sotish bilan bir vaqtda uning hisoblanishini quyidagicha aks ettiring:

Debet 5010, 5711, 4010 Kredit 6410

• chegirmani hisobga olgan holda sotishning amaldagi summasi bilan birga QQS hisoblangan.

Bankda hisobvaraqqa toʻlov tushganda quyidagi yozuvni tuzing:

Debet 5110 Kredit 4010, 5710, 5711

• chegirmani hisobga olgan holda xaridordan toʻlov olindi.

Sotilgandan soʻng, masalan, xaridor maʼlum toʻlov shartlarini bajarganidan keyin chegirma berilsa, dastlab tovarni odatdagi narxda soting. Xaridor chegirmaga huquqni qoʻlga kiritgan davrda chegirmani taqdim eting. Bunday vaziyatda chegirmasiz sotishning toʻliq qiymati uchun hisobvaraq-fakturani yozing.

Xaridor unga chegirma huquqini beruvchi shartlarni bajarsa, qoʻshimcha hisobvaraq-fakturani rasmiylashtiring va ilgari berilgan hisobvaraq-faktura boʻyicha imtiyoz, chegirma miqdorida tuzatish kiritiladi (14.08.2020 yildagi VMQ-489-sonli qaror ilovasining 57-bandi). SQ 47-moddasi 4-qismiga va Hisobvaraq-fakturalarning shakllari hamda ularni toʻldirish, taqdim etish va qabul qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomning 5-bobiga muvofiq qoʻshimcha hisobvaraq-faktura rasmiylashtiring. Tovarni chegirma bilan sotishni aks ettirish uchun buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlarni kiriting:

Debet 5010, 5711, 4010 Kredit 9020

• tovarni sotishdan tushgan daromad olindi;

Debet 9120 Kredit 2920

• sotilgan tovar tannarxi hisobdan chiqarildi;

Debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga taqdim etilgan chegirmalar” Kredit 5010, 5711, 4010

• sotuv narxidan chegirma taqdim etilgan.

Bunday holda, pul chegirmasi joriy sotish narxining pasayishi va demakki, tovarlarni sotishdan tushgan yalpi foyda kamayishidir.

Debet 9020 Kredit 9050

• yalpi daromad kamayishi, hisobot davri oxirida 9050 schyoti yopilishi.

Mulk huquqi oʻtishi payti haqidagi shartnoma shartlariga va hisob-kitoblar sxemasiga qarab buxgalteriya hisobidagi operatsiyalarni aks ettirish har xil boʻladi.

Yuk ortish sanasida:

Debet 4010 Kredit 9020

• tovar sotilishidan foyda aks ettirilgan;

Debet 9120 Kredit 2910

• tovar tannarxi hisobdan chiqarilgan.

Agar tovarlarni sotuvchi tashkilot foydani tan olish bilan bir vaqtda QQSni toʻlasa, ushbu soliqni hisoblab chiqing:

Debet 4010 Kredit 6410

• tovarlarni sotishdan QQS hisoblandi.

Toʻlov sanasiga:

Debet 5110 Kredit 4010

• xaridor tomonidan tovarga haq toʻlash aks ettirilgan.

Bunday tartib Hisobvaraqlar rejasiga yoʻriqnomada keltirilgan (4000, 6400, 9000 schyotlari).

Shartnomada xaridor tomonidan tovarni oldindan toʻlash nazarda tutilishi mumkin. Olingan avans summalari – oldindan toʻlovlarni 6310 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan avanslar” hisobvaragʻida hisobga oling. Bunday qoidalar Hisobvaraqlar rejasiga yoʻriqnomada (6310, 4010 hisobvaraqlar) belgilangan.

SK 47-moddasida belgilangan hisobvaraq-faktura va uning oʻrnini bosuvchi hujjatlar joʻnatish faktini tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanadi.

Buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlarni kiriting:

Haq toʻlangan sanada:

Debet 5110 Kredit 6310

• oldindan toʻlov kelib tushdi.

Yuk ortish sanasida:

Debet 4010 Kredit 9020

• tovarni sotishdan tushgan foyda aks ettirilgan.

Agar tovarlarni sotuvchi tashkilot foydani tan olish bilan bir vaqtda QQSni toʻlasa, ushbu soliqni hisoblab chiqing:

Debet 4010 Kredit 6410

• tovarlarni sotishdan QQS hisoblandi;

Debet 9120 Kredit 2910

• tovar tannarxi hisobdan chiqarildi;

Debet 6310 Kredit 4010

• olingan oldindan toʻlov hisobga olindi.

Tovarlarni sotish boʻyicha xarajatlar hisobini 9410 “Sotish boʻyicha xarajatlar” schyotida yuriting (21-sonli BHMSn). 9410 schyotida quyidagi xarajatlarni aks ettirish mumkin:

• mahsulotlarni, ishlarni, xizmatlarni sotishni tashkil etish xarajatlari;

• sotish joylarida mahsulotlarni saqlash uchun xonalarni saqlash xarajatlari;

• reklama xarajatlari, reklama mahsulotlarini ishlab chiqish va nashr etish, yoritilgan va boshqa tashqi reklama uchun, stendlar tayyorlash, vitrinalar, savdo koʻrgazmalari, namunaviy xonalarni bezash uchun xarajatlar;

• savdo ehtiyojlari uchun foydalaniladigan binolar, inshootlar va xonalar ijarasi, saqlash va taʼmirlash xarajatlari;

• vazifalari marketingni oʻz ichiga olgan tegishli xizmatlarning mehnatiga haq toʻlash xarajatlari: sotish bozorlarini, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini va tovar, ishlarni, xizmatlarni xaridorlarga toʻgʻridan-toʻgʻri sotishni oʻrganish (savdo va sotish boʻlimlari va boshqalar);

• tovarlar, ishlar va xizmatlarni sotish bilan bogʻliq xodimlarga taalluqli ijtimoiy sugʻurta ajratmalari;

• mahsulotlarni yuklash va xaridorlarga tashish xarajatlari;

• mahsulotni sotish boʻyicha boshqa xarajatlar.

Sotish boʻyicha asosiy xarajatlarning batafsil tarkibi Xarajatlar tarkibi toʻgʻrisidagi nizomning 2.1-boʻlimida keltirilgan.

Har oyning oxirida 9410 schyotda toʻplangan summalarni 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotiga hisobdan chiqaring va quyidagi yozuvni kiriting:

Debet 9910 Kredit 9410

• sotish boʻyicha xarajatlarning moliyaviy natijasiga hisobdan chiqarish.

Bunday qoidalar 21-sonli BHMSning 408-bandida belgilangan.

Agar komissiya shartnomasi boʻyicha tovarlar vositachining hisob-kitoblarda ishtirokisiz sotiladigan boʻlsa, u holda xaridor sotishdan tushgan pulni hisob-kitob schyotiga yoki komitentning kassasiga oʻtkazadi. Bunda komitent vositachiga toʻlanishi lozim boʻlgan haqni oʻtkazadi.

Komitent hisob-kitoblarning bunday variantini quyidagi yozuvlar bilan aks ettiradi:

Debet 2960 “Komissiyaga oʻtkazilgan tovarlar” Kredit 2910

• tovarlar vositachiga berilgan;

Debet 4010 Kredit 9020

• hisobot vositachidan olingandan keyin sotishdan tushgan daromad tan olindi;

Debet 4010 Kredit 6400 “Byudjetga toʻlovlar boʻyicha qarz — QQS”

• soliq toʻlovchilarda sotilgan tovarlar boʻyicha QQS hisoblandi;

Debet 9120 Kredit 2960

• sotilgan tovarlar tannarxi hisobdan chiqarildi;

Debet 9410 Kredit 6990

• vositachiga mukofot hisoblandi;

Debet 4400 “Byudjetga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha avans toʻlovlari — QQS” Kredit 6990

• soliq toʻlovchilarda vositachilik haqi boʻyicha QQS hisoblandi.

Debet 6990 Kredit 5110

• vositachiga vositachilik haqi oʻtkazildi;

Debet 5110 Kredit 4010

• tovarlar xaridoridan pul tushdi.

Agar tovar vositachining hisob-kitoblarda toʻliq ishtirokida sotiladigan boʻlsa, xaridor sotishdan tushgan pulni hisob-kitob schyotiga yoki vositachining kassasiga oʻtkazadi. Biroq bu mablagʻlar komitentning mulki boʻlib, vositachi ularni komissiya shartnomasida belgilangan muddatlarda komitentga oʻtkazishi shart. Bunda vositachining oʻzi tovar xaridoridan tushgan mablagʻlardan vositachilik haqi summasini ushlab turadi.

Komitent hisob-kitoblarning bunday variantini quyidagi yozuvlar bilan aks ettiradi:

Debet 2960 Kredit 2910

• tovar sotish uchun vositachiga oʻtkazildi;

Debet 4010 Kredit 9020

• vositachi hisoboti olingandan keyin sotishdan tushgan daromad tan olindi;

Debet 4010 Kredit 6400 “Byudjetga toʻlovlar boʻyicha qarz — QQS”

• soliq toʻlovchilarda sotilgan tovarlar boʻyicha QQS hisoblandi;

Debet 9120 Kredit 2960

• sotilgan tovarlar tannarxi hisobdan chiqarildi;

Debet 9410 Kredit 6990

• vositachiga haq hisoblandi;

Debet 4400 “Byudjetga soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha avans toʻlovlari — QQS” Kredit 4010

• soliq toʻlovchida vositachilik haqi boʻyicha QQS hisoblandi;

Debet 6990 Kredit 4010

• vositachilik haqi summasi hisoblandi;

Debet 5110 Kredit 4010

• vositachilik haqi ayirib tashlanib, vositachidan pul tushdi;

Agar vositachi hisob-kitoblarda qisman ishtirok etsa, u holda xaridor vositachilik haqi summasini vositachiga oʻtkazadi, komitentga esa vositachilik haqi ayirib tashlangan holda uning tushumini oʻtkazadi.

Buxgalteriya hisobida ushbu operatsiyalar aks etishi hisob-kitoblar tartibiga bogʻliq:

• vositachining ishtirokisiz;

• vositachining ishtirokida.

1. Agar komissiya shartnomasi boʻyicha tovarlar vositachining hisob-kitoblarda ishtirokisiz sotiladigan boʻlsa, u holda xaridor sotishdan tushgan pulni hisob-kitob schyotiga yoki komitentning kassasiga oʻtkazadi. Bunday holda komitent haqni vositachiga oʻtkazadi.

Vositachi hisob-kitoblarning bunday variantini quyidagi yozuvlar bilan aks ettiradi:

Debet 004 Kredit

• komissiyaga tovarlar kelib tushdi;

Debet 4010 Kredit 9030

• vositachilik haqi, daromad summasi aks ettirildi;

Debet 4010 Kredit 6400 “QQS boʻyicha byudjetga toʻlovlar boʻyicha qarz”

• QQS toʻlovchilarda vositachilik haqi summasiga QQS oʻtkazildi;

Debet Kredit 004

• komissiyaga qabul qilingan sotilgan tovar hisoblab chiqildi.

2. Agar tovarlar hisob-kitoblarda vositachining toʻliq ishtirokida sotiladigan boʻlsa, u holda xaridor sotishdan tushgan pulni hisob-kitob hisobvaragʻiga yoki vositachining kassasiga oʻtkazadi. Biroq ushbu mablagʻlar komitentning mulki boʻladi va vositachi ularni komissiya shartnomasida belgilangan muddatlarda komitentga oʻtkazishi shart. Bunda vositachining oʻzi vositachilik haqi summasini ushlab turadi.

Vositachi hisob-kitoblarning bunday variantini quyidagi yozuvlar bilan aks ettiradi:

Debet 004 Kredit

• komissiyaga tovarlar kelib tushdi;

Debet 4010 Kredit 6990

• sotilgan tovarlar uchun xaridorning qarzi va komitent oldidan qarz aks ettirildi;

Debet 5110,5010 Kredit 4010

• xaridordan pul kelib tushdi;

Debet 4010 Kredit 9030

• vositachilik haqi summasi, daromad aks ettirildi;

Debet 4010 Kredit 6400 “QQS boʻyicha byudjetga toʻlovlar boʻyicha qarz”

• QQS toʻlovchilarida vositachilik haqi summasi uchun QQS hisoblandi;

Debet 6990 Kredit 4010

• xaridorlardan tushgan mablagʻlardan vositachilik haqi ushlab qolindi;

Debet 6990 Kredit 5110

• xaridorlardan tushgan pullar komitentga oʻtkazildi, bundan vositachilik haqi mustasno;

Debet Kredit 004

• komissiyaga qabul qilingan tovarlar hisobdan chiqarildi.

Agar shartnoma shartlarida vositachining hisob-kitoblarda qisman ishtirok etishi nazarda tutilgan boʻlsa, u holda xaridor vositachiga vositachilik haqi summasini, komitentga esa vositachilik haqini ayirib tashlagan holda oʻz tushumini oʻtkazadi.

Hisobni qulay yuritish uchun komitent bilan hisob-kitoblarni aks ettirish uchun ishchi hisobvaraqlar rejasiga alohida hisobvaraqni kiriting, masalan, 4010 “Buyurtmachi-komitentlardan olish uchun schetlar”.

Tovarlar narxi pasayishi summasini u yuzaga kelgan hisobot davrida boshqa xarajatlarga kiriting va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” hisobvaragʻida aks ettiring.

Qonun hujjatlarida tovarlarni hisobga olishning ikkita varianti koʻzda tutilgan: xarid narxlarida yoki sotuv narxlarida (4-sonli BHMS 30-bandi).

Savdo tashkilotlariga tovarlarni sotuv narxlari boʻyicha savdo ustama haqlarini alohida hisobga olgan holda hisobga olish ruxsat berilgan (4-sonli BHMS 30-bandi 2-xatboshisi).

Sotuv narxlarida tovarlarni hisobga olishda savdo ustama narxi doirasida narx pasayishini tuzatish yozuvi bilan aks ettiring:

Debet 2910, 2920 Kredit 2980

• savdo ustama narxi doirasida narx pasayishi summasi “qizil” bilan aks ettirilgan.

Zaxiralar haddan tashqari toʻplanganda va ular sekin aylanganda tovarlar narxini sof sotish qiymatigacha – joriy bozor qiymatigacha tushiring. Buni moliyaviy hisobotlarda tovarlar qiymatini ularni sotishdan kutilayotgan summadan yuqori aks ettirmaslik uchun bajaring.

Ustama narx summasidan oshadigan tovarlar pasayishi narxi summasini narxi pasayishi yuz bergan hisobot davrida boshqa xarajatlarga kiriting.

Sotish uchun tayyorlangan, shuningdek, korxonaning oʻz ehtiyojlari uchun moʻljallangan tayyor mahsulotlar 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” schyotida ularni tayyorlash xarajatlari hisobi schyotlariga bogʻliq holda amaldagi ishlab chiqarish tannarxi boʻyicha hisobga oling:

Debet 2810 Kredit 2010, 2310, 2710 va hkz

Xaridorlarga, buyurtmachilarga joʻnatilgan, hisob-kitob hujjatlari ushbu xaridorlarga, buyurtmachilarga taqdim etilgan tayyor mahsulotlarni quyidagi yozuvlar bilan sotish tartibida hisobdan chiqaring:

Debet 9110 “Sotilgan tayyor mahsulot tannarxi” Kredit 2810.

Bu 21-BHMSning 138-bandida belgilangan.

Koʻrgazmalar, yarmarkalar, reklama va tomoshalar uchun moʻljallangan tayyor mahsulotlarni 2820 “Koʻrgazmadagi tayyor mahsulotlar” hisobvaragʻida amaldagi tannarx boʻyicha hisobga oling. Koʻrgazma va yarmarkalarga oʻtkazilgan mahsulotlarni quyidagi yozuv bilan aks ettiring:

Debet 2820 Kredit 2810.

Bunday mahsulotlarni sotishda 2810 schyotidan sotishdagi yozuvlarga oʻxshash yozuvlarni kiriting (21-BHMSning 139-bandi).

Komissiya shartnomalari va konsignatsiya boʻyicha yuklangan tayyor mahsulotni 2830 “Komissiyaga oʻtkazilgan tayyor mahsulot” quyidagi yozuv bilan aks ettiring:

Debet 2830 Kredit 2810.

Bunday mahsulotni sotishda 2810 “Ombordagi tayyor mahsulot” schyoti boʻyicha boʻlganidek buxgalteriya yozuvlarini keltiring (21-BHMSning 1140-bandi).

Xaridor sotilgan mahsulotlar uchun toʻlaydigan summalarni quyidagi yozuv bilan aks ettiring:

Debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olish uchun hisoblar” Kredit 9010 “Tayyor mahsulotni sotishdan tushgan daromadlar”.

Hisobot davri oxirida 9010 va 9110 schyotlarini 9910 “Oxirgi moliyaviy natija” schyotida yoping.

Buxgalteriya hisobida tayyor mahsulotni yuklash boʻyicha yozuvlarni 21-BHMSning 141-bandiga muvofiq keltiring.

Belgilangan muddatda toʻlanmagan debitorlik qarzlari summalari va ularni uzish kafolati yoʻq, korxona zaxiralashi mumkin. Buning uchun debitorlik qarzini inventarizatsiya qilish natijalari asosida shubhali qarzlar boʻyicha zaxira tuzing. Zaxira yaratishni korxonaning hisob siyosatida nazarda tuting.

Har bir shubhali qarz boʻyicha zaxira miqdorini alohida belgilang. Qarzni qisman yoki toʻliq uzish ehtimolini baholashni hisobga olgan holda, qarzdorning toʻlov qobiliyatiga qarab zaxira yaratiladigan muddatlarni belgilang. Shubhali qarzlar boʻyicha zaxiraga ajratmalarni korxonaning boshqa operatsion xarajatlari tarkibiga kiriting va ularni 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotiga kiriting (Xarajatlar tarkibi toʻgʻrisidagi nizom 2.3.15.6-bandi).

Shubhali qarzlar boʻyicha zaxiraning holati va harakatlanishi toʻgʻrisidagi axborotni 4910 “Shubhali qarzlar boʻyicha zaxira” schyotida aks ettiring

Shubhali qarzlar boʻyicha zaxirani yaratish va undan foydalanish tartibi 21-BHMSning 217-221-bandida belgilangan.

Buxgalteriya hisobida shubhali qarzlar boʻyicha zaxira yaratishda hech narsani oʻtkazib yubormaslik uchun quyidagi bosqichma-bosqich sxemadan foydalaning:

1. Qarzdorning toʻlov qobiliyatini aniqlang 2. Hisob siyosatida debitorlarning toʻlovga layoqatsizligi mezonlarini mustahkamlang 3. Zaxira shakllantiring 4. Buxgalteriya hisoblari schyotlarida aks ettiring 5. Ishonchsiz qarzni hisobdan chiqaring.

Buxgalteriya hisobida shubhali qarzlar boʻyicha zaxira hisobiga debitorlik qarzini hisobdan chiqarishni quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Debet 9430 Kredit 4910 — zaxira shakllantirildi

Debet 4910 Kredit 4010 — shubhali qarzlar boʻyicha zaxira hisobidan debitor qarzi hisobdan chiqarildi.

Ishonchsiz qarzni hisobdan chiqarish qarzni bekor qilishni anglatmaydi. Shuning uchun hisobdan chiqarilgan vaqtdan boshlab besh yil ichida uni 007 “Toʻlovga qodir boʻlmagan debitorlarning zararga hisobdan chiqarilgan qarzi” schyotidagi balansda aks ettiring (21-BHMSning 444-moddasi):

Debet 007 — hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzi balansda aks ettirilgan.

Ushbu davrda, agar qarzdorning mulkiy holati oʻzgarsa, qarzni undirish imkoniyatini kuzatib boring.

Hisobda shubhali qarzlar boʻyicha zaxira yaratmasdan, debitorlik qarzini hisobdan chiqarishni quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Debet 9430 Kredit 4010 —

muddati oʻtib ketganligi munosabati bilan debitorlik qarzi hisobdan chiqarildi.

Hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzini 007 “Toʻlovga qodir boʻlmagan debitorlarning zararga hisobdan chiqarilgan qarzi” schyotida besh yil davomida balansdan keyin hisobga oling:

Debet 007 — hisobdan chiqarilgan debitorlik qarzi balansda aks ettirilgan.

Xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar boʻyicha debitorlik qarzini 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olish uchun hisoblar” schyotida aks ettiring.

Xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblarni hisobda 21-BHMSga muvofiq aks ettiring.

Debet 5110 Kredit 6310 — xaridordan, buyurtmachidan avans olingan

Debet 4010 Kredit 9010, 9020, 9030 — daromad tan olingan, yaʼni mahsulot, tovarlar ortilgan, xaridorlarga, buyurtmachilarga xizmatlar koʻrsatilgan

Debet 4010 Kredit 6410 — soliq toʻlovchida sotishda QQS hisoblangan

Debet 9110, 9120, 9130 Kredit 2810, 2910, 2000 — sotilgan mahsulotlar, tovarlar, koʻrsatilgan xizmatlar tannarxi hisobdan chiqarilgan

Debet 6310 Kredit 4010 — xaridordan, buyurtmachidan avans hisobga olingan

Debet 5110 Kredit 4010 — xaridordan, buyurtmachidan pul tushgan, yaʼni debitorlik qarzi uzilgan.

Agar sotuvdan keyin xaridorlarga chegirmalarni taqdim etgan boʻlsangiz, tovarni odatdagi narxda soting. Hisobvaraq-fakturani toʻliq sotish narxi uchun chegirmasiz yozing. Chegirmani xaridor unga huquqiga ega boʻlgan davrda taqdim eting. Masalan, xaridor muayyan toʻlov shartlarini bajarganidan keyin. Oʻshanda qoʻshimcha hisobvaraq-fakturani rasmiylashtiring.

Buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlarni kiriting:

Debet 9050 Kredit 4010 — chegirma aks ettirilgan

Debet 6410 Kredit 4010 — soliq toʻlovchilarda sotishda, chegirmalar berishda hisoblangan QQS tuzatildi

Debet 9010, 9020, 9030 Kredit 9050 — hisobot davri oxirida 9050 schyoti yopilishi.

Mulkni hisobga qabul qilish va yozuvlarni kiritishdan oldin ushbu obyekt asosiy vositalar yoki TMQga tegishlimi-yoʻqmi aniqlash kerak.

Tashkilot, agar quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilgan boʻlsa, aktivni asosiy vositalar sifatida qabul qiladi:

• xizmat muddati bir yildan ortiq boʻlsa;

• birlik, komplekt uchun xarid qilish vaqtida belgilangan BHM ellik baravaridan ortiq qiymat.

Ichki nazorat, inventarizatsiya yoki tashqi audit paytida aniqlangan asosiy vositani hisobda quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Amortizatsiyani hisoblash orqali asosiy vositalarning qiymatini uzing (5-sonli BHMS 29-bandi). 5-sonli BHMSda inventarizatsiya paytida ortiqcha deb aniqlangan asosiy vositalarga nisbatan amortizatsiyani hisoblashning maxsus qoidalari keltirilmaganligi sababli ushbu obyektlar boʻyicha amortizatsiyani 5-sonli BHMSning 6-paragrafiga muvofiq umumiy belgilangan tartibda hisoblang.

Amortizatsiyani hisoblashni asosiy vosita foydalanishga topshirilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan boshlang va ushbu obyektning amortizatsiya qiymati toʻliq qoplanmaguncha yoki balansdan hisobdan chiqarilgungacha yozing (5-sonli BHMS 30-bandi, 1334-sonli Nizom 8-bandi).

Asosiy vositalarni hisobga olish va ishga tushirish uchun qabul qilish uchun buyruq tayyorlang. Bunday holda asosiy vositani qabul qilishning aniq sanasini tasdiqlash mumkin.

Foydali xizmat muddatini SK 306-moddasi qoidalariga muvofiq va asosiy vositalarning tasnifini hisobga olgan holda amortizatsiya qilinadigan ushbu mulkni foydalanishga topshirish sanasida oʻzingiz mustaqil aniqlang.

Tovar-moddiy zaxiralar — faoliyat yuritish jarayonida keyinchalik sotish maqsadida saqlab turiladigan va ishlab chiqarish jarayonida boʻlgan, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar koʻrsatish jarayonida yoxud maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar (4-sonli BHMS 3-bandi, 30.06.2020).

Quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan aktivlar inventar va xoʻjalik buyumlari hisoblanadi:

• xizmat muddati bir yildan ortiq boʻlmagan;

• xarid qilish vaqtida birlik, komplekt uchun xizmat muddatidan qatʼi nazar belgilangan BHM ellik baravarigacha boʻlgan qiymat.

Bu 4-sonli BHMS 5-bandida belgilangan.

Ichki nazorat, inventarizatsiya yoki tashqi audit paytida aniqlangan TMZ va inventarni hisobda quyidagi yozuvlar bilan aks ettiring:

Tovarlar hisobidagi asosiy tanlov — xarid narxi yoki sotuv narxi — hisob siyosatida mustahkamlanishi kerak, chunki undan tannarxni hisobdan chiqarish tartibi ham, 2980-schyot bilan ishlash ham kelib chiqadi. Chegirmalar esa sotuv paytida berilganda daromadni kamaytiradi, sotuvdan keyin berilganda 9050-schyot orqali oʻtadi.

Keeping platformasida savdo operatsiyalari, ombor qoldiqlari va sotish boʻyicha hisobotlar bir tizimda yuritiladi, hisobvaraq-fakturalar esa elektron hujjat aylanmasi orqali almashiladi.

Keeping platformasini 1 oy bepul sinab koʻring va savdo hisobini avtomatlashtiring.