Солиқ қарзи энди дебитордан ҳам ундирилиши мумкин: 121¹-модда амалиётда қандай ишламоқда

Агар ҳамкорингизнинг солиқ идораси олдида қарзи бўлса ва у тўланмаса, энди солиқ органи тўғридан-тўғри сизнинг — унинг контрагенти сифатидаги — ҳисоб рақамингизга мурожаат қилиши мумкин.

Сўнгги пайтда кўплаб ташкилотлар my.soliq.uz портали орқали "Хабарнома" номли расмий ҳужжатни олмоқда. Бу ҳужжат Солиқ кодексига киритилган янги 121¹-моддага асосланади: 2026 йилдан бошлаб юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорларга ўзининг солиқ қарзини дебиторларидан ундиришни сўраб солиқ органларига мурожаат қилиш ҳуқуқи берилди. Бошқача айтганда, агар сизнинг ҳамкорингиз (масалан, маҳсулот сотиб олган ёки хизматингиздан фойдаланган ташкилот) давлат олдида солиқ қарздори бўлса, у солиқ идорасидан сиздаги — яъни ўзининг дебиторлик қарзидаги — маблағни тўғридан-тўғри ундириб беришни сўраши мумкин.

Солиқ органи дебиторлик қарзини ўзи ҳам аниқлаши мумкин

Муҳим жиҳат шундаки, жараён фақат кредиторнинг ўзи мурожаат қилган ҳолатлар билан чекланмайди. 121¹-моддага кўра, солиқ органи ўзида мавжуд бўлган ёки бошқа манбалардан олинган маълумотлар асосида солиқ тўловчисининг дебиторлик қарзи мавжудлигини мустақил равишда ҳам аниқлаши ва уни белгиланган тартибда солиқ қарзига қарата олиши мумкин. Бунда дебиторлик қарзи аниқланган кундан эътиборан уч иш кунидан кечиктирмай, солиқ органи бу ҳақда ҳам солиқ тўловчисининг ўзига, ҳам унинг дебиторига шахсий кабинет орқали билдиришнома юборади.

Амалиётда бу қандай кўринишга эга?

Хабарномада аниқ кўрсатилганидек, механизм қуйидагича ишлайди: солиқ қарздори — кредитор — ўз дебитори (сизнинг ташкилотингиз) билан ўзаро ёки бир томонлама имзоланган (тасдиқланган) ҳисоб-китобларнинг солиштириш далолатномасини солиқ органига тақдим этади (ёки солиқ органи буни ўзи аниқлайди). Шундан сўнг солиқ органи сизга расмий хабарнома юборади ва дебиторлик қарзи миқдорида банк ҳисоб рақамингиздан маблағни ундириш ҳуқуқига эга бўлади.

Яъни гап шунда: агар ҳамкорингиз сизни ўзининг дебитори сифатида кўрсатган бўлса ёки солиқ органи буни ўзи аниқлаган бўлса — ҳатто сиз бу ҳақда хабарингиз бўлмаса ҳам — солиқ органи сизнинг ҳисобингизга мурожаат қилиши мумкин. Бу айниқса қуйидаги ҳолатларда муаммоли бўлиши мумкин: қарз аллақачон тўланган, сумма нотўғри кўрсатилган ёки ҳисоб-китоблар эскирган бўлса.

Энг муҳим жиҳат: 10 иш кунлик жавоб муддати

Хабарномани олган тарафлар — солиқ тўловчи ва унинг дебитори — бу хатни олган кундан эътиборан ўн иш кунидан кечиктирмай тасдиқлаши ёки асосланган ҳолда рад этиши лозим.

Бу ерда алоҳида эътибор қаратиш керак бўлган жиҳат шу: агар билдиришнома хати жавобсиз қолдирилса, дебиторлик (кредиторлик) қарзи тан олинган деб ҳисобланади. Яъни сукут сақлаш — норозиликни билдириш эмас, балки қарзни тан олишнинг ўзи ҳисобланади. Агар бу ўн кунлик муддат ўтиб кетса, сизнинг ҳисоб рақамингиздан инкасса орқали қарздор корхонанинг солиқ қарзи учун маблағ ечиб олинади.

Бундай ҳолатда нима қилиш керак?

Хабарномада аниқ йўл кўрсатилган: сиз дебиторингиз билан ўзаро ёки бир томонлама имзоланган (тасдиқланган) ҳисоб-китобларнинг солиштириш далолатномасини хизмат кўрсатувчи солиқ органига тақдим этишингиз лозим. Амалда бу шуни англатади:

• Агар сиз ҳақиқатан ҳам кўрсатилган ташкилотга қарздор бўлмасангиз ёки қарз миқдори бошқача бўлса — буни тасдиқловчи солиштириш далолатномасини (акт сверка) тайёрлаб, хабарномага илова қилиб, солиқ органига юборишингиз керак.
• Буни айнан 10 иш кунлик муддат ичида улгуриш шарт — акс ҳолда қарз тан олинган ҳисобланади ва маблағ автоматик ечиб олинади.
• Шу сабабли, мунтазам ҳамкорларингиз билан ҳисоб-китобларни ҳар чоракда ёки ҳеч бўлмаса йилига бир неча марта солиштириб бориш — энди шунчаки яхши амалиёт эмас, балки молиявий ҳимоя воситасига айланди.

Keeping'да бу масала қандай ҳал қилинади?

Айнан шу жойда Keeping тайёр ечимга эга. Keeping'га аъзо бўлиб, Telegram-ботга уланиб олсангиз:

• Солиқ органидан келган билдиришнома ҳақида бот орқали автоматик хабар оласиз — хатни ўз вақтида кўрмай қолиш ва 10 кунлик муддатни ўтказиб юбориш хавфи йўқолади.
• Keeping'га киритилган маълумотлар асосида солиштириш далолатномаси бот орқали автоматик шакллантирилади — буни тайёрлаш учун алоҳида вақт сарфлаш шарт эмас.
• Ботдан олинган тайёр далолатномани хатга илова қилиб, солиқ тизими орқали юбориш кифоя.

Яъни бот орқали акт сверкани оласиз, уни солиқ тизимига киритиб юборасиз — ва шу тариқа 10 кунлик муддат ичида вақтида жавоб бериш, хабарномани ўз вақтида билиб олиш ва ҳисоб рақамингиздан асоссиз маблағ ечиб олинишининг олдини олиш имкониятига эга бўласиз.

Хулоса

121¹-модда бўйича солиқ органи энди фақат кредиторнинг мурожаатини кутиб ўтирмайди — у дебиторлик қарзларини мустақил равишда ҳам аниқлаб, хат юборади, жавоб эса қатъий 10 иш кунлик муддатда берилиши шарт. Бундай шароитда энг яхши ҳимоя — барча муҳим контрагентлар билан ҳисоб-китобларни доимий равишда солиштириб, тасдиқланган далолатномаларни ҳар доим тайёр ҳолда сақлашдир. Keeping платформасини бепул синаб кўринг ва Telegram-бот орқали бу жараённи автоматлаштиринг.